Medeniyet Kurucu İrade Olarak Büyük Doğu–İBDA

Bir medeniyetin devlet planında tasfiye edilmesi, o medeniyetin ruhunun tükendiği mânâsına gelmez. Osmanlı bahsinde meseleyi ne kolaycı bir “medeniyet tükendi” yorumuna indirgemek doğru olur, ne de bütün olup biteni yalnız dış güçlerin müdahalesiyle açıklamak yeterlidir. Burada daha derin ve daha acı bir mesele vardır: modernite karşısında yaşanan bocalama, aydın zümrede başlayan fikrî savrulma, devlet katında ortaya çıkan irade zaafı ve dış müdahalelerin bu zaafı fırsata çevirmesi…

Osmanlı’nın son döneminde Batı’nın bilim ve teknoloji sahasında katettiği mesafe, buna bağlı olarak kurduğu sömürge alanları, özellikle oralardan elde ettiği maddî imkânlar ve hayat konforu, Osmanlı aydın zümresinde derin bir hayranlık ve özenti doğurmuştur. Bu özenti, zamanla yalnız teknik üstünlüğü takdir etmekle kalmamış; Batı’nın insan, toplum, hukuk ve devlet telakkisini de ölçü kabul etmeye yönelmiştir. Asıl savrulma burada başlamıştır.

Bu savrulma, sahih İslâmî anlayıştan uzaklaşmayı beraberinde getirmiş; yönetim katında, aydın zümrede ve toplumun çeşitli tabakalarında çözülmeye yol açmıştır. Fakat burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Çözülen şey İslâm temelli medeniyet iddiasının hakikati değil; o iddiayı taşıyacak idrak, irade ve devlet kudretidir. Başka bir ifadeyle, İslâmî medeniyet ruhu anlamsızlaşmamış; onu çağın şartları içinde temsil edecek bünye zaafa düşmüştür.

Bu zaaf, içerideki ve dışarıdaki İslâm ve Osmanlı düşmanları tarafından iyi değerlendirilmiştir. Modernite karşısında yaşanan fikrî bocalama, Batıcı kadroların önünü açmış; dış müdahaleler, tarihî engeller ve Batılı güçlerin kuşatması bu çözülmeyi derinleştirmiştir. Böylece devlet planında taşıyıcı yapı tasfiye edilmiş; fakat aziz İslâm’ın, Ehl-i Sünnet iradesinin, adalet telakkisinin, cemiyet ahlâkının ve medeniyet hafızasının ruhu tamamen ortadan kaldırılamamıştır.

Bir devlet yıkıldığında çoğu insan sebebi savaşlarda arar; oysa savaşlar çoğu zaman sebep değil sonuçtur. Devletler cephede yenildikleri gün değil, dayandıkları anlam dünyası çöktüğü gün tarihten çekilir. Osmanlı Devleti’nin ortadan kalkışı da bu bakımdan yalnız askerî bir mağlubiyet değil; hayatı hangi ölçünün belirleyeceğine dair altı yüz yıllık bir uygulamanın ve medeniyet kurmuş bir iradenin devlet planında tasfiyesi olmuştur.

Çünkü Osmanlı yalnız bir siyasî teşkilat değildi. O, İslâm’ın hayatı düzenleyen yönünün tarih sahnesindeki müşahhas şekliydi. Hukukundan eğitimine, cemiyet düzeninden devlet telakkisine kadar hayatın merkezinde İslâmî ölçü vardı. Dünya çapında üç kıtada hüküm sürmüş, asırlar boyunca siyasî ve hukukî mânâda dünyanın normalini belirlemiş, ulaşamadığı coğrafyalarda dahi adaletinin gölgesini hissettirmiş Osmanlı Devleti’nin yıkılışı, bu sebeple yalnız bir imparatorluğun sona erişi değildir. Bu yıkılış, aynı zamanda aziz İslâm’ın ve Ehl-i Sünnet iradesinin devlet çapındaki temsilinin tasfiyesi anlamına gelmiştir.

Osmanlı’nın mağlubiyeti ve tarih sahnesinden çekilişi, İslâm’a hasmane yaklaşan çevreler nezdinde büyük bir fırsat olarak görülmüştür. Çünkü ortadan kaldırılan şey yalnız bir hanedan, bir saltanat veya bir idare biçimi değildi; İslâm’ın hayatı tanzim eden ölçü olarak görünürlüğüydü. Dolayısıyla Osmanlı’nın ardından kurulan yeni düzen yalnızca yönetim modelini değiştirmekle kalmadı; kanunlarını, kurum mantığını, eğitim anlayışını ve insan tasavvurunu Batı’dan tercüme ederek aldı. Böylece değişen şey saltanatın yerine cumhuriyetin gelmesi değil, hayatın referans merkezinin değiştirilmesi oldu. Başka bir ifadeyle devlet biçimi değil, medeniyet tercihi değiştirildi.

Müslümanlar ilk defa kendi tarih coğrafyasında şu ağır gerçekle karşı karşıya kaldı: Mesele sadece İslâm’ın yönetimden çekilmesi değildi; İslâm’ın hayata, hayatın işleyişine kaynaklık etme imkânı ortadan kaldırılırken onun yerine yeni bir hayat ölçüsü zorla yerleştirildi. Daha düne kadar hukuku, eğitimi ve cemiyet düzenini belirleyen İslâm yalnız kamusal alandan uzaklaştırılmadı; onu öğreten, taşıyan ve nesilden nesile aktaran bütün vasıtalar tasfiye edildi.

Medreselerin kapatılması, eğitim dilinin değiştirilmesi, harf inkılâbıyla kültür hafızasının ortadan kaldırılmaya çalışılması ve İslâmî bilginin kurumsal taşıyıcılarının ortadan kaldırılması, toplumun yalnız yönetimden değil, kendi anlam dünyasından koparılması demekti. Geçmiş ile bugün arasındaki süreklilik kesildi; tarihî devamlılık kırıldı. Ortaya bir boşluk da bırakılmadı. Batı’dan alınan hukuk ve değer sistemi tercih olarak değil, devlet kudretiyle dayatılan yeni norm hâline getirildi. Müslüman ilk defa kendi vatanında yalnız başka bir idare altında değil, başka bir anlam düzeni içinde yaşamaya zorlandı. İslâm sınırlandırılmış bir hatıraya indirildi; hayat ise ona göre değil, ona rağmen kurulan bir düzene dönüştü.

Bu şartlar altında ortaya çıkan problem dindarlığın zayıflaması değil, İslâm’ın hayattan zorla çıkarılması olmuştur. İslâm’ı öğrenme ve öğretme imkânlarının tasfiyesiyle birlikte İslâm vicdana hapsedilmiş, toplum, hukuk ve siyaset başka bir ölçüye bağlanmıştır. Böylece doğan boşluk yalnız siyasî değil, varoluşsal bir boşluk olmuştur: Hayatın anlamı ile hayatın düzeni birbirinden koparılmıştır.

İşte Büyük Doğu, tam bu kopuş zemininde doğmuştur.

Üstad Necip Fazıl’ın Büyük Doğu mücadelesi, mevcut düzene karşı yalnız bir ahlâkî itiraz, yalnız bir reaksiyon veya geçmişe dönüş çağrısı değildir. Büyük Doğu, İslâm’ın yeniden hayatı kuran ölçü hâline gelmesi için ortaya konmuş medeniyet çapında bir nizam teklifidir. Bu sebeple Büyük Doğu’yu yalnız bir dergi, bir fikir hareketi veya edebî bir çevre olarak görmek onun asıl mânâsını daraltır. Büyük Doğu, yıkılan bir devletin ardından İslâmî ölçüyü yeniden hayatın merkezine yerleştirme iradesidir.

Bu yüzden İdeolocya Örgüsü bir metin ihtiyacından değil, bir nizam ihtiyacından doğmuştur. Üstad Necip Fazıl’ın “varlık sebebim” dediği bu eser, Müslümanların yeni dünyada yeniden varlık gösterme davasının temel metni olarak ortaya konulmuştur. İdeolocya Örgüsü, İslâm’ın hayata nizam olma iddiasını, çökmüş bir tarihî taşıyıcının ardından yepyeni bir diriliş ufkuyla yeniden inşa etme teşebbüsüdür.

“Örgü” kelimesi burada boşuna seçilmiş değildir. Örgü, dağınık ipliklerin bir merkez etrafında düğümlenmesi demektir. İnsana, devlete, cemiyete, otoriteye, ahlâka, iktisada ve kültüre dair her bahis aynı merkezden beslenmediği sürece parçalı kalır. Parçalı kalan fikir, parçalı insan üretir; parçalı insan da parçalı cemiyet doğurur. İdeolocya Örgüsü, dağılmış bir ümmetin zihnî haritasını yeniden kurma teşebbüsüdür.

Tam da bu noktada Başyücelik ideali ortaya çıkar. İslâm’ın devlet planındaki temsilinin tasfiyesine karşı Üstad Necip Fazıl, Başyücelik idealini ortaya koymuştur. Başyücelik yalnızca teorik bir devlet tasavvuru değildir; İslâmî hâkimiyetin cemiyet planında yeniden tesisini hedefleyen somut bir nizam teklifidir. Bu teklif, İslâm’ı vicdana hapsedilmiş bir inanç olmaktan çıkarıp hukukta, siyasette, eğitimde ve cemiyet düzeninde hâkim ölçü hâline getirme iddiasını taşır. Bu yönüyle Büyük Doğu, yalnız bir fikir akımı değil; bütün ümmet adına İslâmî bir nizam çağrısı ve bir medeniyetin dirilişi hamlesidir.

Başyücelik’i yalnız bir yönetim modeli gibi okuyan, onun fikrî kökünü ıskalar. Başyücelik bir teknik tercihten önce bir istikamet beyanıdır. Otorite ya Hakk’a nisbetlidir ya güce. Eğer güce, çoğunluğa yahut bir kesime nisbetliyse, en parlak sistem bile adaletsizliğe evrilir. Eğer Hakk’a nisbetliyse, devlet tahakküm değil, emniyet mekanizması olur. Bu mânâda Başyücelik, otoriteyi artırma değil; otoriteyi yerli yerine koyma iddiasıdır.

Bu andan itibaren Büyük Doğu artık düzen içinde bir fikir değil, düzenin yerine geçebilecek İslâmî bir dünya görüşüdür. Bu sebeple yerleşik düzen ve güdücüleri, bu yeni dünya idealini en büyük tehlike olarak görmüştür. Nitekim 1960 darbe ilanından sonra darbeciler tarafından ilk haberlerden biri olarak Büyük Doğu dergisinin kapatıldığının duyurulması, meselenin siyasî değil medeniyet düzeyinde ele alındığını açıkça göstermiştir. Amaç yalnız bir yayın organını susturmak değil, İslâm’ın yeniden nizam olma iddiasını cemiyet planında etkisiz hâle getirmektir.

Temelde bir darbeler tarihinden ibaret olan Kemalist Türkiye tarihi çoğunlukla güvenlik veya rejim krizleri üzerinden anlatılır; fakat darbelerin asıl fonksiyonunu yalnız hükümet değişiklikleriyle açıklamak mümkün değildir. Müdahalelerin, toplumsal yönelişlerin belirginleştiği dönemlerde gerçekleşmesi tesadüf değildir. Çünkü yeni düzen kendisini nötr bir devlet olarak değil, belirli bir hayat anlayışının, Batıcı-seküler yaşam tarzının koruyucusu olarak tanımlamıştır. Bu yüzden darbeler yalnız iktidarlarla değil, istikametle ilgilidir. Daha doğrusu darbeler, iktidarları, esasen iktidarlardan çok toplumu, toplumda ki istikamet sapmasını Batıcılık ayarını yeniden tesis edecek şekilde değiştirme mekanizması olarak işlemiştir.

Bu çerçevede darbeler yalnız siyasî müdahale değil, Batıcı tahakkümü sağlamlaştırma ayarıdır. Amaç yalnız hareketleri bastırmak değil, İslâmî faaliyetlerin bir nizam fikrine bağlanmasını engellemektir. Dağınık dindarlık yönetilebilir; sistemli dünya görüşü ise mevcut düzenin varlığını tehdit eden alternatif oluşturur. Bu sebeple İslâmî faaliyetler kurucu iddia etrafında birleşmek yerine, çoğu zaman demokratik sınırlar içinde bireysel dindarlığa yönlendirilmiş; böylece nizam fikrinin toplumsallaşmasının önü kesilmek istenmiştir.

Fakat Büyük Doğu’nun asıl tesiri, metinlerinden önce açtığı psikolojik eşikte görülmüştür. Büyük Doğu, bir teslimiyet psikolojisini kırmıştır. Uzun süre İslâm’ın mahrem alana çekildiği bir atmosferde Müslümanlar ilk defa yeniden kendi imanlarının, ahlâklarının ve değerlerinin dünyasını kurabilecekleri fikrini düşünebilmiştir. Anadolu bu fikre güçlü şekilde destek vermiştir. Bunun için adeta Üstad Necip Fazıl’ın Anadolu’da gitmediği, konferans vermediği, coşkuyla karşılannmadığı kasaba kalmamıştır.

Bu karşılaşma örgütlenmeden önce özgüven doğurmuştur: İslâm’ı yalnız kuytu köşelerde ferden yaşamak zorunda değiliz; yeniden hayatı İslâm’ın değerleri üzerinde hâkim kılacak bir ideali gerçekleştirebiliriz. Bu fikir Anadolu’da farklı çevrelerde yankı bulmuştur. Vaaz halkalarından dergilere, gençlik çalışmalarından kültür faaliyetlerine kadar pek çok sahada insanlar ilk kez dindarlığı anlatan sohbet ve faaliyetlerin ötesine geçerek İslâmî nizam idealine yönelik düşünmeye yönelmiştir. Bu kesimlerin çoğu doğrudan Büyük Doğu kadrosu olmayabilir; fakat açılan fikir alanında nefes alan kesimler olmuşlardır. Böylece Büyük Doğu yalnız kendi mensuplarını değil, bir iklimi doğurmuş; İslâmî faaliyetler savunma psikolojisinden kurucu iddia psikolojisine doğru evrilmiştir.

Tam bu eşikte fikir yalnız söz olarak kalamazdı. Çağın kuşatması içinde yeniden örgülenmek, bir yürüyüş dili ve bir insan tipi hâline gelmek zorundaydı. Büyük Doğu’nun açtığı kapı burada İBDA hamlesiyle yürüyen çizgiye dönüşür. Büyük Doğu’nun İdeolocya Örgüsü ile açtığı fikir hattı, Salih Mirzabeyoğlu’nda Büyük Doğu Fikriyatı’nın İBDA Fikriyatı ile derinleştirilmesiyle yeni bir idrak safhasına ulaşır; Başyücelik Devleti kitabı ile ise mevzu, cemiyet meydanında açık bir nizam kavgası hâlinde yeni bir safhaya taşınır.

Mütefekkir Salih Mirzabeyoğlu’nun yaptığı şey Büyük Doğu’yu tekrar etmek değildir; onu yürütmektir. Bu yüzden “yürüyen Büyük Doğu” denmiştir. O, bu fikri çağın idrak, teşkil ve aksiyon şartlarına göre yeniden örgüleyerek sistemleştirmiş ve ileri taşımıştır. İBDA, meseleyi teorik bir teklif olmaktan çıkarır; onu doğrudan bir varoluş meselesi hâline getirir. Çünkü burada bahis bir sistem taslağı değil, hayatın hangi ölçüye göre kurulacağı meselesidir. Bir taraftan mevzu tefekkür planında derinleştirilirken, diğer taraftan aksiyon hattı yeniden tanımlanır.

İBDA’nın İslâmî mücadeleye kazandırdığı Akıncı kavramı tam da bu noktada belirleyici olur. Müslüman artık yalnız hassasiyet sahibi bir fert değil; nizam ve medeniyet iddiası taşıyan, bu iddianın gerçekleşmesi için bedel ödemeyi göze alan, fikri aksiyona bağlayan insandır. Akıncı, dağınık dindarlığın değil, kurucu iradenin adıdır. Akıncı, savunma psikolojisinin değil, nizam iddiasının adıdır. Ve bu kavga, işte bu adı taşıyan Müslümanlarla verilir.

Büyük Doğu–İBDA çizgisinin bu yüzden “muhalefet” olarak okunması eksiktir. Muhalefet mevcut düzenin içinde konuşur; medeniyet davası ise düzenin parametrelerini kökten sorgular ve yerine başka bir ölçü teklif eder. Bu yüzden bedel de siyasî rekabet ölçüsünde değil, kurucu iddia ölçüsünde ağırlaşır: tecrit, tasfiye, zindan, işkence, itibarsızlaştırma… Bütün Büyük Doğu-İBDA bağlıları da tüm bunlara had safhada maruz kalmışlardır zaten…

Türkiye’nin yakın tarihini hükümetlerin değişimi ile değil, hayatın hangi ölçüye göre kurulacağı mücadelesi yönüyle okumak doğru olacaktır. Bir tarafta mevcut düzenin, yani Batıcı hâkimiyetin sürekliliğini devam etttirme refleksi; diğer tarafta yeni bir medeniyet teklifinin önünü açma ve kurucu iddiayı yürütme iradesi vardır. Darbeler bu gerilimin zorlayıcı müdahaleleri, Büyük Doğu–İBDA fikir ve aksiyon mücadelesi ise buna verilmiş kurucu cevaptır.

Esası dikkate almadan mevzuyu yalnız kişiler ve olaylar üzerinden okumaya kalkışınca ana mesele kaybolur. Oysa burada karşılıklı bir cephe hattı vardır: bir tarafta İslâmî bir varoluş ve nizam iddiası, diğer tarafta mevcut işgali ve Batıcı hâkimiyeti sürdürme hattı. Dolayısıyla Başyücelik ne romantik bir hayal ne de salt bir siyasî modeldir. O, Osmanlı’nın yıkılışıyla kesintiye uğrayan nizam iddiasının fikirde yeniden kurulması ve hayatta yeniden bayraklaşması davasıdır.

Ve bütün bunların arkasında, imanla fikir, medeniyetle hayat arasında koparılmış bulunan nisbeti yeniden kurma iradesi vardır.

İşte kurucu irade dediğimiz budur.

Bu mücadele, gayesine ermedikçe bitmiş sayılmayacaktır. Zira gayesine ermemiş savaş bitmemiş demektir.